(TĂCN) – Trước nguy cơ “xói mòn” đa dạng sinh học dưới sức ép của công nghiệp hóa, Nghệ An đã chọn cho mình sứ mệnh tiên phong: Xây dựng “pháo đài” bảo vệ nguồn gen bản địa. Quyết định phê duyệt Đề án khung giai đoạn 2026 – 2030 không đơn thuần là một văn bản hành chính, mà là cam kết chiến lược của tỉnh nhằm giữ gìn “mạch nguồn sự sống” cho thế hệ mai sau. Trong đó, bảo tồn nguồn gen vật nuôi được xác định là trụ cột then chốt để giữ gìn bản sắc và nâng tầm giá trị nông nghiệp xứ Nghệ.
“Kho báu sống” giữa đại ngàn
Nghệ An sở hữu một vị thế địa chính trị và địa lý sinh học đặc biệt. Nằm ở trung tâm vùng Bắc Trung Bộ, địa hình trải dài từ nghiêng từ Tây Bắc xuống Đông Nam với đầy đủ các vùng sinh thái: miền núi cao, gò đồi, đồng bằng và ven biển. Chính sự đa dạng của khí hậu và thổ nhưỡng đã kiến tạo nên một hệ sinh thái phong phú bậc nhất Việt Nam.
Miền Tây Nghệ An được xem là khu vực đa dạng sinh học. Ảnh: KT
Điểm nhấn chiến lược nằm ở khu vực miền Tây Nghệ An, nơi chiếm tới 80% diện tích tự nhiên toàn tỉnh. Với quy mô hơn 1,3 triệu ha, khu vực này đã được UNESCO công nhận là Khu Dự trữ sinh quyển thế giới. Đây không chỉ là “lá phổi xanh” của khu vực mà còn là “hành lang di truyền” quan trọng, nơi lưu giữ hàng trăm nguồn gen động, thực vật quý hiếm chưa bị lai tạp.
Trong kho tàng sinh học đồ sộ ấy, nguồn gen vật nuôi bản địa nổi lên như những “viên ngọc thô” quý giá. Đó không chỉ là những con vật nuôi thông thường, mà là kết tinh của quá trình chọn lọc tự nhiên khắc nghiệt và tri thức canh tác hàng trăm năm của đồng bào các dân tộc Thái, Mông, Khơ Mú…
Chúng ta có thể kể đến lợn đen Sao Va, giống lợn trứ danh của người Thái phủ Quỳ, với khả năng đề kháng tuyệt vời và chất lượng thịt thơm ngon đặc biệt; vịt bầu Quỳ Châu, giống thủy cầm mang gen quý với tầm vóc to, khả năng thích nghi cao với điều kiện chăn thả tự nhiên hay trâu Thanh Chương, bò U đầu rìu… Những giống vật nuôi này không chỉ mang giá trị kinh tế, mà còn là hiện thân của văn hóa, là sinh kế bền vững giúp người dân bám đất, giữ làng.
Nguy cơ “xói mòn” nguồn gen vật nuôi
Tuy nhiên, nghịch lý của sự phát triển là khi chúng ta mở cửa đón nhận các giống vật nuôi cao sản nhập ngoại để tối ưu hóa năng suất, thì cũng là lúc các giống bản địa đứng trước nguy cơ bị “bức tử”.
Quá trình lai tạp không kiểm soát, sự thay đổi tập quán canh tác từ chăn thả tự nhiên sang công nghiệp, cùng với áp lực của dịch bệnh và biến đổi khí hậu đang khiến bản đồ gen vật nuôi của Nghệ An xuất hiện những “vùng trắng”. Nhiều giống vật nuôi quý từng hiện diện phổ biến nay bị thu hẹp địa bàn cư trú, số lượng cá thể suy giảm nghiêm trọng, thậm chí chỉ còn tồn tại rải rác trong một vài hộ dân vùng sâu, vùng xa.
Các chuyên gia cảnh báo, sự mất mát nguồn gen vật nuôi là sự mất mát không thể đảo ngược. Khi một nguồn gen biến mất, chúng ta không chỉ mất đi một giống loài, mà mất đi cả một bộ mã di truyền có khả năng kháng bệnh, chịu nhiệt, chịu hạn – những đặc tính mà các giống công nghiệp hiện đại thường không có. Trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng cực đoan, nguồn gen bản địa chính là “bảo hiểm” cho nền chăn nuôi trong tương lai. Nguy cơ “đứt gãy” chuỗi di truyền này là hiện hữu nếu không có sự can thiệp kịp thời của bàn tay quản lý nhà nước.
Đàn gà Tây Kỳ Sơn. Ảnh: KT
Từ bảo tồn thụ động đến khai thác giá trị
Nhận thức rõ tính cấp bách đó, Đề án khung giai đoạn 2026 – 2030 của Nghệ An đã xác lập một tư duy mới: Bảo tồn không có nghĩa là đóng băng trong phòng thí nghiệm, mà là bảo tồn gắn liền với phát triển và khai thác bền vững. Mục tiêu của Đề án không chỉ dừng lại ở những con số khô khan, mà là những hành động thực tiễn mang tính đột phá. Tỉnh đặt mục tiêu điều tra, đánh giá và bổ sung từ 10 đến 20 nguồn gen bản địa quý hiếm mới vào danh mục bảo tồn, mở rộng quy mô “ngân hàng sinh học”.
Đặc biệt, đối với lĩnh vực chăn nuôi, Nghệ An đặt trọng tâm bảo tồn an toàn cho 5 – 7 nguồn gen vật nuôi và 5 – 7 nguồn gen thủy sản đặc hữu (như cá mát, cá lăng, cá bỗng…). Điểm khác biệt của giai đoạn này là sự chuyển dịch mạnh mẽ sang ứng dụng công nghệ cao. Tỉnh sẽ đầu tư xây dựng Công viên lưu giữ, bảo tồn và khai thác nguồn gen tại Trạm Nghiên cứu và Ươm tạo công nghệ cao xã Đông Hiếu. Đây sẽ là “đầu não” khoa học, nơi thực hiện các nhiệm vụ phức tạp như: giải mã gen, lưu giữ tinh, phôi đông lạnh, và phục tráng các giống vật nuôi đã bị thoái hóa. Từ đây, các giống thuần chủng sạch bệnh sẽ được chuyển giao lại cho người dân, tạo thành một vòng tròn khép kín giữa: Nhà nước (bảo tồn) – Nhà khoa học (nghiên cứu) – Nhà nông (sản xuất).
Khi nguồn gen trở thành hàng hóa đặc sản
Bảo tồn nguồn gen vật nuôi, suy cho cùng, đích đến cuối cùng phải là nâng cao đời sống cho người dân. Đề án của Nghệ An nhấn mạnh việc tư liệu hóa và thương mại hóa các nguồn gen. Dự kiến, từ 12 – 15 nguồn gen sẽ được đánh giá chi tiết, và 15 – 20 nguồn gen sẽ được đưa vào sản xuất thử nghiệm quy mô hàng hóa.
Thực tế đã chứng minh, khi được quy hoạch bài bản, các giống vật nuôi bản địa hoàn toàn có thể trở thành những sản phẩm OCOP (Chương trình Mỗi xã một sản phẩm) 4 sao, 5 sao, mang lại giá trị kinh tế gấp nhiều lần so với chăn nuôi đại trà. Thịt lợn đen, vịt bầu Quỳ Châu, cá mát sông Giăng… đang dần khẳng định vị thế trên bản đồ ẩm thực, trở thành đặc sản được thị trường săn đón.
Việc phát triển các giống vật nuôi này còn mở ra hướng đi mới cho du lịch sinh thái, du lịch canh nông, nơi du khách không chỉ đến để thưởng thức cảnh đẹp mà còn để trải nghiệm nét văn hóa chăn nuôi độc đáo của vùng đất Nghệ An.
Đề án khung các nhiệm vụ bảo tồn nguồn gen giai đoạn 2026 – 2030 không chỉ là một kế hoạch khoa học công nghệ, mà là một tuyên ngôn phát triển xanh của Nghệ An. Bằng việc đặt ưu tiên vào bảo vệ nguồn gen vật nuôi, Nghệ An đang âm thầm xây dựng một “pháo đài” vững chắc để bảo vệ an ninh nông nghiệp. Giữ gìn nguồn gen chính là giữ gìn mạch nguồn sự sống, là cách ứng xử văn minh với thiên nhiên và là trách nhiệm thiêng liêng với các thế hệ mai sau. Trong kỷ nguyên mới, những giống vật nuôi bản địa ấy sẽ không còn là những cái tên trong sách đỏ, mà sẽ trở thành động lực tăng trưởng, góp phần đưa nông nghiệp Nghệ An cất cánh bay cao trên nền tảng của sự đa dạng và bền vững.
Quang Dương
