(TACN) – Tốc độ biến đổi nhanh chóng của các biến thể virus mới đang khiến nhiều bệnh truyền nhiễm trên đàn vật nuôi trở nên phức tạp và khó nhận diện hơn bao giờ hết. Thực tế này đòi hỏi ngành thú y phải cấp bách thay đổi phương thức chống dịch, chuyển mạnh từ thế bị động ứng phó sang chủ động giám sát, phát hiện và cảnh báo sớm nguy cơ. Đây là thông điệp then chốt được các chuyên gia, nhà khoa học và nhà quản lý nhấn mạnh tại Hội thảo khoa học “Chẩn đoán một số bệnh mới nổi và tái nổi trên gia súc”, do Trường Đại học Nông lâm Bắc Giang tổ chức ngày 30/5 vừa qua.
Trước diễn biến thực tế dịch bệnh đòi hỏi chiến lược chẩn đoán cần thay đổi theo đặc điểm tình hình của dịch bệnh.
Theo báo cáo tại hội thảo, sự xuất hiện của các tác nhân gây bệnh mới nổi và tái nổi đang làm thay đổi sâu sắc tình hình dịch tễ trên đàn vật nuôi tại Việt Nam. Phương thức nhận biết bệnh dựa vào các triệu chứng lâm sàng truyền thống hiện đã không còn đủ độ tin cậy.
Từ thực tế quản lý và sản xuất tại địa phương, ông Nguyễn Hữu Thọ, Chi cục trưởng Chi cục Chăn nuôi, Thú y và Thủy sản tỉnh Bắc Ninh, cho biết bệnh dịch lợn tả châu Phi vẫn đang là thách thức lớn nhất đối với ngành chăn nuôi. Sự thay đổi về đặc tính di truyền của virus không chỉ làm thay đổi quy luật dịch tễ mà còn gia tăng đáng kể khó khăn cho công tác chẩn đoán, ảnh hưởng trực tiếp đến hiệu quả kiểm soát dịch bệnh của cơ quan chức năng.
Đồng quan điểm, TS Nguyễn Tuấn Dương, Phó Hiệu trưởng Trường Đại học Nông lâm Bắc Giang, nhận định rằng các đợt dịch bùng phát diện rộng những năm gần đây đã gây thiệt hại kinh tế nặng nề cho ngành nông nghiệp. Việc nâng cao năng lực giám sát, dự báo và chẩn đoán chính xác các bệnh mới nổi không còn là nhiệm vụ riêng của ngành thú y, mà đã trở thành vấn đề mang ý nghĩa chiến lược nhằm bảo đảm an ninh lương thực, sức khỏe cộng đồng và sự ổn định kinh tế – xã hội.
Trước sự tiến hóa liên tục của các chủng virus mới, virus tái tổ hợp và các biến thể, các chuyên gia khẳng định công nghệ chẩn đoán bắt buộc phải đi trước một bước. PGS.TS Lê Văn Phan, giảng viên Khoa Thú y thuộc Học viện Nông nghiệp Việt Nam, phân tích: Trong bối cảnh hiện nay, các phương pháp chẩn đoán chuyên sâu trong phòng thí nghiệm như PCR, Realtime PCR hay ELISA đã trở thành những công cụ bắt buộc, không thể thay thế. Các kỹ thuật này cho phép các kỹ thuật viên phát hiện trực tiếp vật liệu di truyền của mầm bệnh hoặc xác định chính xác phản ứng miễn dịch của vật nuôi, từ đó giúp cơ quan chức năng phát hiện sớm và khoanh vùng ổ dịch một cách hiệu quả.
Bên cạnh đó, chiến lược chẩn đoán cũng cần được linh hoạt thay đổi theo từng đặc điểm dịch tễ của dịch bệnh.
Đối với các ca bệnh cấp tính: Sử dụng công cụ Realtime PCR để phát hiện nhanh chóng sự hiện diện của virus.
Đối với các trường hợp nhiễm trùng kéo dài hoặc thể mạn tính: Cần kết hợp đồng thời cả hai phương pháp PCR và ELISA để nâng cao tối đa khả năng phát hiện mầm bệnh.
Việc xác định chính xác chủng virus đang lưu hành tại từng thời điểm, từng vùng dịch tễ có ý nghĩa quyết định trong việc lựa chọn loại vaccine phù hợp và xây dựng các chương trình phòng bệnh tổng thể. Chẩn đoán phòng thí nghiệm ngày nay không chỉ dừng lại ở nhiệm vụ phát hiện bệnh mà đã trở thành công cụ tối ưu để theo dõi sự tiến hóa của mầm bệnh, đánh giá hiệu lực của vaccine, giám sát dịch tễ và kiểm soát tình trạng kháng kháng sinh trong chăn nuôi.
Trong bối cảnh ngành chăn nuôi Việt Nam hiện sản xuất hơn 6 triệu tấn thịt mỗi năm và đang chuyển dịch mạnh mẽ hướng tới quy mô công nghiệp hiện đại, an toàn sinh học, áp lực từ dịch bệnh đã trở thành yếu tố sống còn ảnh hưởng đến năng lực cạnh tranh của toàn ngành trên thị trường quốc tế.
Ông Phạm Kim Đăng, Phó Cục trưởng Cục Chăn nuôi và Thú y, nhấn mạnh khoa học công nghệ và chuyển đổi số chính là chìa khóa then chốt trong quá trình tái cơ cấu ngành. Nhiều thành tựu công nghệ cốt lõi đã được đưa vào ứng dụng thực tiễn mang lại hiệu quả cao như: vaccine dịch tả lợn châu Phi, hệ thống quản lý thông tin dịch bệnh động vật trực tuyến (VAHIS), công nghệ chọn giống bằng hệ gen và cơ sở dữ liệu quốc gia về chăn nuôi. Theo định hướng phát triển đến năm 2030, ngành chăn nuôi sẽ tiếp tục ứng dụng công nghệ cao để bảo đảm tăng trưởng bền vững, trong đó nâng cao năng lực quản lý dữ liệu dịch bệnh là ưu tiên hàng đầu.
Để hiện thực hóa mục tiêu dịch chuyển mô hình ứng phó, GS.TS Phạm Bảo Dương, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông lâm Bắc Giang, kêu gọi các trường đại học, viện nghiên cứu và các doanh nghiệp khoa học công nghệ phải phát huy mạnh mẽ hơn nữa vai trò là trung tâm tri thức và chuyển giao công nghệ. Các thành tựu tiên tiến trên thế giới về công nghệ sinh học, công nghệ gen, chẩn đoán phân tử, trí tuệ nhân tạo (AI) và phân tích dữ liệu lớn (Big Data) cần được tích hợp sâu vào hệ thống thú y nội địa.
“Thay vì chỉ chạy theo phát hiện và xử lý khi dịch bệnh đã bùng phát gây thiệt hại, ngành thú y cần từng bước chuyển hẳn sang mô hình giám sát chủ động và dự báo nguy cơ từ sớm. Tuy nhiên, khoảng cách giữa phòng thí nghiệm và thực tiễn sản xuất tại Việt Nam hiện vẫn là một thách thức lớn. Nhiều kết quả nghiên cứu có giá trị cao chưa được ứng dụng rộng rãi, người chăn nuôi nhỏ lẻ vẫn khó tiếp cận với công nghệ chẩn đoán tiên tiến.” – GS.TS Phạm Bảo Dương, Hiệu trưởng Trường Đại học Nông lâm Bắc Giang nhấn mạnh.
Để xóa bỏ rào cản này, các đại biểu tại hội thảo thống nhất cần thúc đẩy mạnh mẽ mối liên kết bốn nhà: Nhà trường – Nhà khoa học – Doanh nghiệp – Cơ quan quản lý, nhằm hình thành một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo toàn diện trong lĩnh vực nông nghiệp. Trong cuộc đua khốc liệt với những mầm bệnh không ngừng biến đổi, lợi thế lớn nhất của ngành chăn nuôi không chỉ nằm ở quy mô tổng đàn mà nằm ở khả năng làm chủ tri thức khoa học, biến công nghệ thành lá chắn bảo vệ vật nuôi ngay từ khi dịch bệnh chưa xuất hiện.
Quang Phương
