Kỳ 1: Đặc điểm và ích lợi của ruồi lính đen
Ruồi lính đen là một loại côn trùng phát triển mạnh ở điều kiện khí hậu nhiệt đới ẩm. Đây là loài côn trùng vô hại với thực vật, động và con người. Sau khi đẻ trứng, ruồi trưởng thành chết. Ruồi lính đen có nhiều lợi ích: xử lý rác thải hữu cơ, cung cấp nguồn protein chất lượng cao, nguồn cung cấp phân bón và lợi ích về môi trường.
Ruồi lính đen (Hermetia illucens) đang được xem là một trong những nguồn nguyên liệu thức ăn chăn nuôi tiềm năng và bền vững trong bối cảnh ngành nông nghiệp hiện đại đối mặt với tình trạng thiếu hụt nguồn protein và chi phí thức ăn ngày càng gia tăng. Ấu trùng ruồi lính đen có hàm lượng protein và lipid cao, giàu axit amin thiết yếu, khoáng và vitamin, rất phù hợp làm thức ăn cho gia cầm, thủy sản, heo và nhiều vật nuôi khác. Việc sử dụng ấu trùng ruồi lính đen không chỉ giúp giảm chi phí thức ăn mà còn góp phần nâng cao hiệu quả chăn nuôi và cải thiện chất lượng sản phẩm.
Bên cạnh giá trị dinh dưỡng, ruồi lính đen còn có khả năng phân hủy mạnh các loại phụ phẩm nông nghiệp, chất thải hữu cơ và phế phẩm thực phẩm, từ đó góp phần giảm ô nhiễm môi trường và thúc đẩy mô hình kinh tế tuần hoàn trong nông nghiệp. Sản phẩm phụ sau quá trình nuôi ấu trùng còn có thể sử dụng làm phân bón hữu cơ chất lượng cao. Với nhiều ưu điểm nổi bật về dinh dưỡng, môi trường và kinh tế, ruồi lính đen đang trở thành đối tượng được quan tâm nghiên cứu và ứng dụng rộng rãi trong lĩnh vực chăn nuôi bền vững trên thế giới và tại Việt Nam.
Tác giả rất hân hạnh được giới thiệu với bạn đọc các bài viết: “Sử dụng ấu trùng ruồi lính đen làm thức ăn chăn nuôi, thuỷ sản” với nhiều bài viết: Đặc điểm và lợi ích của ruồi lính đen (Bài 1); Vòng đời ruồi lính đen và kỹ thuật nuôi ấu trùng (Bài 2); Thành phần hoá học và giá trị dinh dưỡng (Bài 3); Sử dụng ấu trùng ruồi lính đen làm thức ăn chăn nuôi gia cầm (Bài 4); Sử dụng ấu trùng ruồi lính đen làm thức ăn nuôi trồng thuỷ sản (Bài 5); và cơ hội-thách thức trong sử dụng ruồi lính đen (Bài 6).
Đặc điểm ruồi lính đen
Ruồi lính đen (tên khoa học là Hermetia illucens (Linnaeus), còn gọi là ruồi đen (tiếng Anh: Black Soldier Fly) là loại côn trùng thuộc họ Stratiomyidae, tộc Hermetia, loài H. illucens. Ruồi lính đen (Hình 1) phân bố ở vùng nhiệt đới và ôn đới ấm áp của các lục địa trên thế giới và được coi có nguồn gốc từ châu Mỹ. Loại côn trùng này phát triển trong khoảng 46o vĩ Bắc và 42o vĩ Nam và được coi là côn trùng xứ nóng có lợi, không phải động vật gây hại. Tuy nhiên, kể từ năm 1940 do các hoạt động của con người và biến đổi khí hậu mà loài này được xem là loài côn trùng có tính quốc tế vì nó xuất hiện khắp mọi nơi như châu Âu, châu Á và châu Úc.
Ấu trùng ruồi lính đen (Hình 2) được coi là nhà máy xử lý chất thải hữu cơ và nguồn thức ăn giàu protein và axit béo cho động vật nuôi trên cạn và dưới nước. Vì vậy, gần đây nhiều nước trên thế giới đã nuôi ruồi lính đen để lấy ấu trùng làm nguồn thức ăn cho chăn nuôi và nuôi trồng thuỷ sản. Mỹ, Canada, EU, UK… đã chính thức hợp pháp hóa việc cho phép sử dụng các sản phẩm từ ruồi lính đen để sản xuất 1 số loại thức ăn chăn nuôi.
Năm 2017, Liên minh châu Âu (EU) đã xác định ruồi lính đen không gây bệnh hoặc không có các tác động xấu khác đến sức khỏe động, thực vật hoặc con người; chúng không phải là loài ngoại lai xâm hại; EU cho phép bảy loại côn trùng, trong đó có ruồi lính đen được sử dụng trong thức ăn nuôi trồng thủy sản và thức ăn cho thú cưng (Quy định 2017/893, 2017).
Năm 2018, Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm (FDA) và Cơ quan Thanh tra Thực phẩm Canada (CFIA) đã phê duyệt việc sử dụng côn trùng như một thành phần trong khẩu phần của một số loài cá và gia cầm.
Tháng 3/2018, Hiệp hội Kiểm soát Thức ăn Chăn nuôi Hoa Kỳ (AAFCO) đã đồng ý với yêu cầu của Công ty Enterra Feed Corporation về việc đưa bột được xay nhuyễn từ ấu trùng ruồi lính đen vào sản xuất các loại thức ăn chăn nuôi chất lượng cao cho: gia cầm, các loại chim, cá hồi.
Năm 2019, Trung tâm kiểm soát Thực phầm và Nông nghiệp Nhật Bản (FAMIC) đã đưa ra những hướng dẫn và cho phép sử dụng ấu trùng ruồi lính đen làm nguyên liệu thức ăn hợp pháp, đặc biệt trong nuôi trồng thuỷ sản.
Năm 2019, Bộ Nông nghiệp, Thực phẩm và Nông thôn Hàn Quốc (MAFRA) đã sửa đổi các quy đinh liên quan chăn nuôi, chính thức đưa côn trùng, gồm ruồi lính đen vào danh sách vật nuôi. Đến 2020, các quy chuẩn về thức ăn chăn nuôi đã được thắt chặt và làm rõ, cho phép sử dụng bột protein từ ấu trùng ruồi lính đen làm nguyên liệu thay thế trong thức ăn gia súc, gia cầm và đặc biệt nuôi trồng thuỷ sản.
Năm 2020, Bộ Nông nghiệp và Nông thôn Trung Quốc (MARA) chính thức ban hành thông báo (Công bố 370) bổ sung bột ấu trùng, bao gồm ruồi lính đen vào danh mục thức ăn chăn nuôi được phép sử dụng.
Giai đoạn 2020-2022, Australia bắt đầu cho phép sử dụng bôt protein từ ấu trùng ruồi lính đen trong thức ăn cho gia cầm và thuỷ sản. Năm 2024, Australia cấp phép nhập khẩu bột ấu trùng để sản xuất thức ăn thương mại quy mô lớn cho thú cưng.
Ở Việt Nam, ruồi lính đen không phải là một loài bản địa, nó là loài ngoại lai đã du nhập từ rất lâu. Vào năm 2000’, loại côn trùng này đã được nghiên cứu tại các trường Đại học và Viện nghiên cứu như Trường Đại học Nông Lâm Thành phố Hồ Chí Minh (NLU), trường Đại học Cần Thơ, Trường Đại học Nông Lâm-Đại học Huế, Viện Chăn nuôi Quốc gia… Vào năm 2010’, nuôi ruồi lính đen phát triển rộng ở nhiều tỉnh và thành phố trong cả nước vì những lợi ích vô cùng lớn mà loại côn trùng này mang lại. Vì vậy, ruồi lính đen đã được phê duyệt bổ sung vào danh mục động vật nuôi vào ngày 13 tháng 7 năm 2022 theo Nghị định số 46/2022/NĐ-CP. Theo VTC16 phát ngày 27/11/2023, Việt Nam đã có nhà máy lớn nhất châu Á sản xuất thức ăn chăn nuôi từ ruồi lính đen mới được khai trường tại tỉnh Bà Rịa – Vũng Tàu (cũ). Nhà máy này có công suất sản xuất hàng năm là 10.000 tấn protein côn trùng.
Lợi ích của ruồi lính đen
Ruồi lính đen được mệnh danh là “loài côn trùng của tương lai” nhờ các lợi ích kép từ kinh tế đến môi trường. Điểm đặc biệt là không gây hại cho con người, không mang mầm bệnh và có khả năng xử lý rác thải cực kỳ hiệu quả. Sau đây là tóm tắt lợi ích của ruồi lính đen:
Xử lý rác thải hữu cơ siêu tốc
Ấu trùng ruồi lính đen là những “cổ máy ăn phàm” đáng kinh ngạc. Chúng có thể tiêu thụ một lượng rác hữu cơ gấp nhiều lần khối lượng cơ thể mỗi ngày. Chúng phân huỷ tất cả các loại rác hữu cơ như phân gia súc, phụ phẩm nông nghiệp, phụ phẩm nhà bếp, phụ phẩm giết mổ gia súc, thuỷ sản.. nhanh hơn các phương pháp truyền thống như ủ kín. Nhờ xử lý rác thải nhanh và hiệu quả nên giảm ô nhiễm môi trường. Ước tính, 5-8 kg bả đậu phụ, 10-15 kg phân chuồng có thể sản xuất 1 kg ấu trùng trong vòng 10-15 ngày.
Nguồn dinh dưỡng chất lượng cao
Ấu trùng ruồi lính đen biến chất thải nghèo dinh dưỡng thành nguồn protein cân đối axit amin, chất béo giàu các axit béo thiết yếu, chất khoáng. Theo nhiều tài liệu, hàm lượng protein thô của bột ấu trùng dao động 35-60% tuỳ theo nguồn và cách chế biến. Protein chứa đầy đủ các axit amin thiết yếu và cân đối với nhu cầu gia súc, gia cầm. Hàm lượng chất béo dao động 15-35%, tuỳ theo nguồn thức ăn cung cấp cho ấu trùng. Chất béo (dầu) chứa nhiều axit béo thuộc nhóm omega-3, đặc biệt axit lauric- chất kháng khuẩn rất cao.
Phần này sẽ được trình bày chi tiết trong bài báo tiếp theo.
Cung cấp phân bón hữu cơ cao cấp
Chất thải (frass) gồm phân và thức ăn thừa của ruồi lính đen là loại phân hữu cơ giàu chất dinh dưỡng như khoáng chất, chitin (giúp cây trồng kháng sâu bệnh) và khu hệ vi sinh vật có lợi. Sử dụng chất thải cho cây trồng cải thiện độ tơi xốp và giữ ẩm cho đất, đặc biệt tốt cho các loại cây có giá trị như cây cảnh.
Lợi ích về môi trường và kinh tế bền vững
Việc xử lý rác thải hữu cơ bằng ấu trùng ruồi lính đen thải ra ít khí mêtan hơn so với sự phân huỷ tự nhiên. Để sản xuất cùng lượng protein, nuôi ruồi lính đen cần ít diện tích đất và nước hơn hàng chục lần so với trồng đỗ tương hay nuôi cá…Ngoài ra, mỡ chiết suất từ ấu trùng có thể dùng trong sản xuất mỹ phẩm hoặc sản xuất dầu Biodiesel; chitin từ võ của nhộng cũng là nguồn thu đáng kể để sản xuất chitosan…/.
GS. TS. Lê Đức Ngoan, trường Đại học Nông Lâm-Đại học Huế
(Kỳ 2: Vòng đời ruồi lính đen và kỹ thuật nuôi ấu trùng)
